Bogdan Borčić & Karel Zelenko in Dialoog
Dit jaar vindt de twintigste tentoonstelling van het Grafisch Kabinet van Bogdan Borčić plaats, waarmee tevens de honderdste geboortedag van Bogdan Borčić (1926–2014) wordt herdacht. Ter gelegenheid hiervan wordt het grafische werk van Borčić in dialoog gebracht met dat van Karel Zelenko (geb. 1925). Zelenko, een van de belangrijkste vertegenwoordigers van de Sloveense grafische kunst in de tweede helft van de twintigste eeuw, vierde in 2025 zijn honderdste verjaardag.
Bogdan Borčić (1926–2014) en Karel Zelenko (geb. 1925) vertonen veel biografische overeenkomsten. Beiden studeerden in de jaren veertig aan de Academie voor Schone Kunsten in Ljubljana en behoorden tot de eerste naoorlogse generatie die werd opgeleid door vooraanstaande kunstenaars als Božidar Jakac en Gabrijel Stupica; laatstgenoemden oefenden een beslissende invloed uit op beide kunstenaars.
Hun wegen raakten nauwer met elkaar verweven aan het eind van de jaren vijftig, toen Borčić terugkeerde uit Parijs en gebruik ging maken van de drukpers in Zelenko’s atelier in Kamnik, waar Zelenko keramiek vervaardigde voor de fabriek Keramika. In de jaren zestig werden ze geassocieerd met de Grafische School van Ljubljana, hoewel geen van beiden zichzelf als vertegenwoordiger daarvan beschouwde. Zelenko voelde zich nooit aangesproken door de technische perfectie die met deze school werd geassocieerd; hij pleitte juist voor eenvoud in de tekening en voor de directheid waarmee een spoor op de drukplaat wordt achtergelaten. Deze opvatting van grafiek getuigt van zijn rebelse geest, die duidelijk tot uiting komt in de eigenzinnige beeldtaal van zijn zwart-witetsen met hun verfijnde, filigraanachtige lijnen. In tegenstelling tot de stilistische homogeniteit van Zelenko, vernieuwde Borčić voortdurend zijn werkwijze en ontsloot hij van decennium tot decennium nieuwe beeldende terreinen.
Waar Borčić vooral geïnteresseerd was in de technische en visuele aspecten van de grafiek, toonde Zelenko een sterkere betrokkenheid bij maatschappelijke thema’s, die hij op uitgesproken verhalende wijze verbeeldde. Borčić omschreef grafiek als een plan, terwijl Zelenko het vergeleek met poëzie. Ondanks verschillen in hun procedurele en conceptuele benaderingen zijn er parallellen te vinden in hun oeuvres, met name in de terugkerende aanwezigheid van de menselijke figuur. In het werk van Borčić duiken figuren op in zijn vroege houtsneden met dorps- en visserijtaferelen, evenals in werken die herinneren aan zijn gevangenschap in Dachau. Eind jaren zestig keerde de figuur kortstondig terug in verfijnde popartcomposities. Daarna werd de rol van de ‘figuur’ in zijn prenten overgenomen door een schelp; hij onderzocht dit motief met doelbewuste volharding totdat het uiteindelijk gereduceerd was tot een perforatie. Karel Zelenko bleef daarentegen zijn hele carrière trouw aan de figuratie. Zijn prenten worden gekenmerkt door een realisme dat doordrenkt is van bittere satire en bijna morbide ironie: een vrouw in een rolstoel verkoopt loten, een ‘natuurliefhebber’ bewondert zijn jachttrofeeën, Icarus raakt verstrikt in een wirwar van elektriciteitsdraden. Zijn werelden zijn overvol met objecten, bevolkt door acrobaten en circusartiesten, en gehuld in een waas van melancholie.
De clown, een motief dat de twee kunstenaars verbindt, verschijnt in Borčić’ vroege werk, terwijl hij in het oeuvre van Zelenko tot op de dag van vandaag een constante factor is gebleven. Als archetype opent de clown diverse interpretatielagen: van entertainer en maatschappelijke buitenstaander tot symbool van dualiteit en een complexe personificatie van de absurditeit van het bestaan in het interbellum en de naoorlogse periode. Deze figuur weerklinkt door de tweede helft van de twintigste eeuw heen en behoudt tot op de dag van vandaag zijn tragikomische relevantie.
Na een lange periode van abstractie deed het object in de jaren 2000 opnieuw zijn intrede in het oeuvre van Bogdan Borčić; het verscheen als een solitair element in een uitgestrekt wit vlak – eerst als stoel en tafel, later als gereedschap. De kunstenaar vertelt hoe hij ooit werd gegrepen door een lange tang in een van Zelenko’s prenten, een voorwerp dat hij vervolgens afbeeldde in de serie *Simple Things*. In dit werk onderzocht hij de relatie tussen de uitgestrektheid van het lege blad en een kleine kleurenafdruk. Binnen de context van deze dialoog lijken Borčić’ objecten wel alsof ze rechtstreeks zijn weggenomen van Zelenko’s muren, tafels, schroothopen of uit de chaos van de kermis. Ze vormen een bewust contrast met Zelenko’s *horror vacui*, die een wereld weerspiegelt die verdrinkt in materiële overdaad en dwaasheid.
Curator: Deja Bečaj
Foto:
Bogdan Borčić, Circus I, 1957, GBJ-archief
Karel Zelenko, Acrobatische clown, 1973, foto: Nina Zelenko
Het Grafisch Kabinet van Bogdan Borčić herbergt 1.072 grafische werken en 371 tekeningen en schetsen van de kunstenaar. Elk jaar wordt een selectie uit zijn omvangrijke oeuvre getoond; vanaf 2022 vinden de tentoonstellingen plaats in dialoog met werken van verwante kunstenaars. De tentoonstelling *Bogdan Borčić & Karel Zelenko: In dialoog* gaat gepaard met een uitgebreid inhoudelijk programma, bestaande uit lezingen en een rondetafelgesprek, dat beoogt een diepgaande reflectie te bieden op grafische kunst en het oeuvre van Borčić.
Met dank aan Sylvia Kohlmann en Kees van Teeffelen
- 02. 2026 – 26. 01. 2027
Afbeeldingen: 1) Bogdan-Borcic-Cirkus-I-1957, 2) Karel-Zelenko-Akrobatski-klovn-Acrobatic-Clown-1973, 3) Equilibrism, Karel Zelenko