In de Willem Twee, muziek en beeldende kunst, in Den Bosch – vroeger een grote sigarenfabriek – ben ik op bezoek bij Henny Schakenraad. Ik had haar werk gezien in de tentoonstelling Invisible Connections bij Breed Art Studios in Amsterdam, een tentoonstelling waar naast haar werk ook werk van Ellen Rijk te zien was.
Haar atelier is hoog, zeker tien meter, en heeft helemaal bovenin een schuin dakraam dat zorgt voor een goede lichtinval. Voor me staat een hoge werktafel. Rechts van mij zie ik werken van het project ‘Binnen kaders, buiten grenzen’ Tegen de muur voor me zie ik naast elkaar twee levensgrote werken, met de contouren van een man en een vrouw, van beiden figuren is het hoofd weggelaten. Boven het lichaam van de man – gesneden uit Horgaas – staat de letter A en boven het lichaam van de vrouw – in bubbeltjesplastic – de letter E. Het heeft als titel: ‘Hoofdzaken’.
Binnen kaders, buiten grenzen
Maar we beginnen met het werk van het project Binnen kaders, Buiten grenzen, waarvan 10 werken in Amsterdam te zien zijn geweest. Henny vertelt me dat het totale project bestaat uit 30 geassembleerde wandobjecten. De afzonderlijke assemblages zijn allen van hetzelfde formaat (80 x 60 cm), gemaakt als autonome beelden. De eerste presentatie was in de Melkfabriek in Den Bosch. Daar werden de 30 werken gepresenteerd als één groot samengesteld beeld. Bij deze presentatie werden alle bezoekers in de gelegenheid gesteld om een uitwisseling te maken tussen twee kunstwerken door op zoek te gaan naar associaties en het ontdekken van verbinding en verbanden tussen de vele verschillende muurobjecten.
Momenteel ligt de nadruk van het project ‘Binnen kaders, buiten grenzen’ op veelzijdigheid, manieren van samenbrengen, zichtbaarheid en vrijheid. De werken van het project reizen, in steeds andere samenstellingen, door diverse tentoonstellingsruimten in het land. Zo blijft het project in beweging, laat het zich gaandeweg opnieuw weer anders zien en ervaren als een signaal van veerkracht en mogelijkheden.
Hoe ontstonden de verschillende werken?
Het ontstaansproces van de bovenstaande werken is bijzonder. Een goede vriend/collega-kunstenaar gaf Henny aan het eind van zijn leven de spieramen van zijn onvoltooide werken waarvan het doek was weggesneden. Hoe daarmee verder te gaan?
Ze keerde de spieramen om en begon met de achterkanten te werken. Uiteindelijk werd alles wat zij in haar atelier verzameld had materiaal voor een onderzoek naar de begrenzing van het spieraam.
Ze gebruikte allerlei materialen: hout, grijsboard, touw, koord, doek, rubber, in combinatie met vondsten en nieuwe benodigdheden. De materialen zelf vormden het uitgangspunt voor het maken van het werk en zijn intuïtief gebruikt, maar daaraan voorafgaand lag wel een duidelijk concept. Schakenraad wilde onderzoeken en zichtbaar maken hoe ze ‘binnen vaste kaders’ grenzen kon verleggen die in hun gelaagdheid en abstractie kunnen refereerden aan de vele dualiteiten van het leven.
Het project ‘Binnen kaders, buiten grenzen’ is gerealiseerd met een bijdrage van het Mondriaanfonds en Cultuurfondsen ’s-Hertogenbosch. Bij het project is een publicatie verschenen met dezelfde titel, Teksten: Rebecca Nelemans, Rick Vercauteren, Henny Schakenraad | foto’s: Peter Cox, Henny Schakenraad | Eindredactie: Aloys van den Berk.
“Wil niet ieder mens vanuit de al bestaande kaders nieuwe mogelijkheden zoeken en grenzen verleggen. Is een kader niet het startpunt van waaruit elke idee vertrekt? Kunnen we eigenlijk wel zonder kaders”? Indachtig het motto van Jean-Paul Sartre: ‘Ik ben ertoe veroordeeld vrij te zijn. Dit betekent dat er voor mijn vrijheid geen andere grenzen kunnen worden gevonden dan de vrijheid zelf of, zo men liever wil, dat we niet vrij zijn op te houden vrij te zijn.’ Deze paradox en vele andere schijnbare tegenstrijdigheden zul je in haar werk steeds terugvinden.
Rode draad in haar werk
Het werk van Schakenraad draait om het leven en de dingen. “Ik kijk en voel om me heen, en registreer in mijn hoofd gebeurtenissen en veranderingen.” Het bestaan en het bestaande is de rode draad in haar werk en het is tevens de titel geworden van haar in 2024 uitgebrachte overzichtsboek, een retrospectieve samenvatting van 40 jaar kunstenaarschap.
“Als kunstenaar observeer en registreer ik ‘het bestaan en het bestaande’. Ik refereer met mijn werk op een conceptuele manier naar de vele dualiteiten van het leven en ben daarbij specifiek op zoek naar spanningsvelden die bij het leven horen. Beperking en vrijheid, de onvolmaaktheid en het onvoorspelbare … In mijn werk benut ik de zeggenschap van de associatie en het paradoxale, maar ook de ruimte tussen verleden en heden”. Haar werk gaat niet om concrete aannames. Schakenraad ontregelt bestaande waarden om tot nieuwe interpretaties te komen waarbij denk- en verwachtingspatronen op een subtiele onconventionele manier worden opgerekt. De door haar gebruikte technieken zijn ondergeschikt aan de bestaansreden van het werk.
Magritte en Broodthaers
Als kunstenaar is Schakenraad onder meer geïnteresseerd in het werk René Margritte en Marchel Broodthaers. Beiden hielden zich bezig met de vraag in hoeverre een schilderij / kunstwerk een interpretatie van de werkelijkheid is, en met het mysterie dat in de zichtbare alledaagse werkelijkheid ligt.
“Bij Magritte ben ik vooral gecharmeerd van werken die een talige en/of een filosofisch inslag ik hebben zoals o.a. ‘La Reproduction Interdite’ (Reproductie verboden), een schilderij waarop een man met zijn rug naar de toeschouwer toe staat, voor een spiegel. In plaats van zijn gezicht te weerspiegelen, toont de spiegel de achterkant van zijn hoofd. Of zoals zijn bekendste schilderij ‘Ceci n’est pas une pipe’ (Dit is geen pijp).
Marcel Broodthaers gebruikt veel taal in zijn werk en als kunstenaar had hij aandacht en belangstelling voor het werk van Magritte. Broodthaers werk ‘La malédiction de Magritte’ (1966) (de vloek van Magritte), een werk uit de collectie van Museum Voorlinden, is een directe verwijzing naar Magritte.
Thijs van Kimmenade, Schakenraads docent op de academie, zat op datzelfde spoor. “Thijs leerde me te werken vanuit het denkproces.” Als kunstenaar bevraagd ook zij met regelmaat de kunstzelf en daarmee haar positie in de kunstwereld. “Zonder denken is er geen taal, en zonder taal heeft beeld geen betekenis.”
Na de Academie voor Beeldende Vorming in Tilburg, heeft zij postacademisch twee jaar cultuur- en kunstfilosofie gedaan, dat prikkelde haar geest zodanig dat zij er veel over is gaan lezen, inmiddels is filosofie binnen haar kunstenaarschap onmiskenbaar aanwezig.
Taal als inspiratiebron
In het begin van haar kunstenaarschap is Schakenraad begonnen aan een ‘mooie-woordenboekje’ waarin ze bijzondere woorden noteerde. En het woordenboek zelf was toen haar bijbel. Daarin ontdekte zij ook woorden die een extra woord in zich dragen, verwant aan de betekenis van het eerste woord, zoals bij bezieling (zie bezieling), overgave (verg overgave), begeerte (eer begeerte). Ook noteerde zij woorden die op meerdere manieren uit te leggen zijn. Als tegenstelling of als een schijnbare tegenstelling (parodox). Bijvoorbeeld ‘ongebonden’. Dit soort woorden kunnen aanleiding zijn voor een nieuw werk en/of als titel worden gebruikt. Ook de omkering vindt zij als kunstenaar interessant b.v. bij materialen of voorwerpen die aan een archetypische betekenis vastzitten. Zij gaat dan op zoek naar de keerzijde van deze betekenis of geeft deze een totaal nieuwe betekenis. Zoals bij het werk ‘Voorhangsels’ afgeleid van de naamgeving van het gordijntje dat in de katholieke kerk voor het tabernakel hangt.
Kunst, filosofie en poëzie zijn voor Schakenraad een soort van Heilige driehoek. “In mijn werk bevraag ik onder meer de vrijheid. Ik hou van esthetica maar dan wel de esthetica van de imperfectie. Henny is tegendraads, en confronteert maar dat doet zij heel subtiel. Mensen moeten goed kijken, vergelijkend, associatief, verbindingen en verbanden leggen.”
Werk met een ziel
Haar laatste werken zijn meer verstild, ze werkt daarbij met minimale middelen en is op zoek naar het juiste moment, waarop kracht, puurheid en het onderliggende spanningsveld voelbaar worden. Het is daarbij belangrijk om de juiste materialen en verhoudingen te gebruiken zonder concessies, alleen dat wat nodig is. De titel ‘Drager van eenvoud’ is in een serie van vier werken op verschillende manieren uitgewerkt.
‘Dance with your shadow slowly, anytime, anywhere’ Dit is de titel van het onderstaande werk, vrij vertaald; accepteer wat het leven je heeft gebracht, omarm het, maak er een dans van in een langzame beweging, waar en wanneer het jou uitkomt.
Op twee aparte schilderdoeken, is de schaduw van een tak geschilderd. Deze schaduwen zijn niet vluchtig maar als sporen van het verleden. De tak zelf heeft de vorm van een dansbeweging. Het is een vloer/muur object, de positie van de tak is zodanig, dat deze de schaduwen raakt.
Een rondje door het Grafisch Atelier
We maken nog een rondje door het Grafisch Atelier Den Bosch (GA) dat zich eveneens bevindt in De Willem Twee fabriek. Schakenraad is al lange tijd verbonden aan het GA, als maker en werkplaatsmeester. “Het is de mooiste grafische werkplaats van Nederland.” Er is een aantal kunstenaars aan het werk, rechts met litho, en etsen, links met zeefdruk. Tegen de wand staan er zeker zo’n 70 zeefdrukken, en op planken staan potten met vele kleuren inkt. De werkplaats is een goed geoutilleerde en inspirerende plek. Er werken veel individuele kunstenaars en voor wie meer te weten wil komen over grafiek of het zelf wil leren: er worden workshops gegeven in alle grafische technieken. https://gadenbosch.nl/
Afbeeldingen: 1) Binnen kaders buiten grenzen II, 2) De bezoeker maakt een uitwisseling tussen twee kunstwerken, 3) Verbonden / 40 x 40 cm , 4) In haar atelier aan het werk, 5) Noch het een, Nóg het ander / Mixed media | 3 x 25 bij 25 bij 5 cm, 6) Schilderachtig / hout, acrylverf, doek en schilderijlijst | 60 x 60 cm, 7) Eer begeerte en Verg overgave / twee werken | zeefdruk op papier, grafiekpotlood op viltpapier | 31 x 76 cm, 8) Voorhangsels / Doek, Roestvrijstaal, hout | 60 x 75 cm, 9) Drager van eenvoud III / Schilderdoek, acrylverf, karton en koord 120 x 45 cm, 10) Dance with your shadow slowly, anytime, anywhere / 120 x120 x 70cm, 11) Henny Schakenraad aan het werk in het grafisch atelier.
https://www.hennyschakenraad.nl
https://www.instagram.com/hennyschakenraad/
https://breedartstudios.net/
Leave a Reply